Speech dodenherdenking Hillegom

Burgemeester Roberto ter Hark heeft op 4 mei bij de dodenherdenking in het Molenduin een toespraak gehouden. Een integrale weergave van deze speech is hieronder weergegeven.

“Dat de mens een ander mens liefheeft. Dat is misschien wel de moeilijkste taak die ons is toevertrouwd.

Zo schreef de bekende lyrische dichter Rainer Maria Rilke (1875–1926) eens.

Als we kijken naar de geschiedenis, naar de oorlogen – de Tweede Wereldoorlog in het bijzonder – de verschillende brandhaarden in de wereld nu, maar ook naar de manier waarop we vandaag de dag met elkaar omgaan, de verwensingen die met regelmaat over en weer vliegen, dan kan ik niet anders concluderen dan dat het klopt. Dat het ongelooflijk moeilijk blijkt om een ander lief te hebben. En dat we er als mensheid ook lang niet altijd in slagen. Maar waarom lukt ons dat niet?

De geschiedenis begrijpen. Het jaarthema van het Nationaal Comité 4 en 5 mei van dit jaar.

Om de geschiedenis te begrijpen, moet je haar eerst kennen. Daarom delen we belangrijke, indrukwekkende verhalen van vroeger. En daarom herdenken we. Jaarlijks. Samen. Ook vandaag.

Vandaag zijn wij bij elkaar om allen – burgers en militairen – die in het Koninkrijk der Nederlanden of waar ook ter wereld zijn omgekomen of vermoord, zowel tijdens de Tweede Wereldoorlog en de koloniale oorlog in Indonesië als in andere oorlogssituaties en bij VN-vredesoperaties daarna, te herdenken.

De geschiedenis begrijpen. Een thema dat tot nadenken zet. U vraagt zich misschien af: wat wordt ermee bedoeld? En waarom is dat zo belangrijk?

De gruwelijkheden die de Joodse medemens heeft moeten meemaken tijdens de Tweede Wereldoorlog: die kan en wil ik niet begrijpen. De stigmatisering, de discriminatie, de martelingen, de massamoorden. Zoveel angst, zoveel zorgen, zoveel verdriet, ongekend verlies. Het enorme aantal slachtoffers. Het is nauwelijks te bevatten, laat staan te begrijpen. En toch is het gebeurd.

De belangrijkste vraag die wij ons moeten stellen is: hoe heeft het zover kunnen komen? Dat is wat we moeten leren begrijpen, om te voorkomen dat dit ooit weer gebeurt.

De geschiedenis leert ons hoe iets is ontstaan en dus ook hoe iets voorkómen kan worden. Het is goed om daarover na te denken. Om er met elkaar over te praten. Hoe konden gewone mensen zoals u, zoals jij, zoals ik, bijvoorbeeld tijdens de oorlog dader worden? Hoe kan het dat een hele bevolkingsgroep de dood in werd gejaagd en dat zoveel mensen dat lieten gebeuren of er zelfs aan meewerkten? Het zijn terechte vragen die gaan over de complexe realiteit van een oorlog. We moeten ze daarom blijven stellen. Aan onszelf en aan anderen. Met de antwoorden die we vinden, kunnen we de geschiedenis leren begrijpen en leren hoe we kunnen voorkómen dat die zich herhaalt.

Want dat – die verschrikkelijke tijd, die onmenselijke daden – dat nooit weer.

En toch is het niet ondenkbaar dat het nog eens gebeurt. Vrijheid, vrede en veiligheid zijn niet vanzelfsprekend. Kijk, hoor, zie en voel wat er in de wereld, ook in Nederland, gebeurt. We leven in een tijd waarin antisemitisme toeneemt. Waarin de acceptatie van minderheden – of het nu gaat om geloof, kleur, afkomst of geaardheid – onder druk staat. Waarin verschillende oorlogen woeden, ook op ons continent. Waarin verworven rechten, ook grondrechten, niet langer door iedereen worden gezien als iets van ons allemaal. Waarin regelmatig wordt gedacht: graag wel van toepassing op mij, ter bescherming van mij. Maar liever niet van toepassing op de ander. Niet ter bescherming van die ander, die anders is.

De angst en haat voor die ander, die uiteindelijk hebben geleid tot de Holocaust – de systematische onderdrukking en genocide op Joden door de nazi’s, die aan zo’n zes miljoen mensen het leven heeft gekost – de angst en haat waardoor ruim 100.000 Joden vanuit Nederland zijn gedeporteerd, spinden garen bij de nazi-propaganda: eenzijdige, selectieve, emotioneel geladen en bovenal misleidende informatie om de publieke opinie te beïnvloeden en miljoenen mensen als Untermensch te bestempelen.

Als de gevoeligheid van de mens voor die propaganda er mede toe heeft geleid dat mensen zoals u, jij en ik – gewone, beschaafde, weldenkende en vreedzame mensen – hebben weggekeken toen zich een tragedie zo groot, dat zij nauwelijks onder woorden te brengen is, ontvouwde, of erger nog: eraan meewerkten, laten we dan ook dát van de geschiedenis begrijpen. En ons figuurlijk wapenen tegen diegenen die, vaak onder het mom van vrijheid van meningsuiting – een grondrecht van eenieder – desinformatie verspreiden, provoceren, discrimineren en polariseren met maar één doel: het wantrouwen jegens elkaar vergroten en het wij-zij-denken stimuleren.

Maar hoe doe ik dat, vraagt u zich misschien af? Die vrijheid van meningsuiting is ook uw grondrecht, jouw grondrecht. Er gaat een grote verantwoordelijkheid mee gepaard. Gebruik het voor het goede. Gebruik het om te verbinden. Om u uit te spreken tegen onrecht en vóór vrede, vrijheid en gelijkwaardigheid. Op een manier die bij u of jou past en goed voelt, of dat nu in het echte leven is of op sociale media. Het vraagt moed, zeker als je niet iemand bent die zich snel laat horen. Maar het kan wel bijdragen aan verandering, aan verbinding, aan het gevoel van samen waar we allemaal naar verlangen. Het kan een verschil maken in een mensenleven.

We kunnen elkaar inspireren en aan het denken zetten. Zeker in deze tijd is dat nodig, waarin we vooral de extremen luid en aanwezig horen. Zijn we dat immers niet verplicht aan diegenen die voor onze vrijheid en veiligheid hebben gestreden, geleden en het hoogste offer hebben gebracht?

We wonen dankzij hen in een veilig en vrij land, waar iedereen zichzelf mag zijn. Waar iedereen ertoe doet, hoe anders we ook zijn. Als we ons daar nu niet voor blijven uitspreken, dat nu niet durven, wanneer dan wel? Als het te laat is? Als de geschiedenis die wij met elkaar hebben beloofd te voorkomen zich heeft herhaald?

Dat de mens een ander mens liefheeft; dat is misschien wel de moeilijkste taak die ons is toevertrouwd.

Moeilijk, maar zeker niet onmogelijk. Daar zijn tal van voorbeelden van, van vroeger en van nu. Ik zie het dagelijks, hier in Hillegom. Hoe mensen er voor elkaar zijn, elkaar betrekken, naar elkaar luisteren, voor elkaar opkomen. Die voorbeelden inspireren en geven hoop. Want we kunnen het als mensen wel. Er schuilen helden onder ons, misschien wel in u of in jou.

De geschiedenis leert ons dat helden in alle soorten en maten voorkomen. Ook bij hen staan we vandaag stil. Zoals bij de Hillegomse familie Hey, tijdens de oorlog wonend aan de Margrietenlaan. Vader Hey verzamelde en verstopte wapens in zijn bollenschuur voor het verzet. Ook heeft de familie Hey in die tijd Harry Koopman, een Joodse Amsterdamse jongen die samen met zijn vader aan een razzia wist te ontsnappen, opgenomen. Waarom? Omdat de familie Hey zag wat er gebeurde en wist dat het niet goed was. Hun geweten liet niet toe niets te doen. Zij waren innerlijk gedreven om zich tegen het onrecht te verzetten.

Dit weet ik omdat ik het geluk en de eer heb gehad om Harry Koopman onlangs te horen spreken, hier in het Fioretti College Hillegom. Een indrukwekkend verhaal. Helaas zijn de mensen die de verhalen uit de eerste hand kunnen vertellen er steeds minder. Dat maakt het des te belangrijker dat u, jij en ik de verhalen kennen en onze geschiedenis begrijpen. Om ze te blijven vertellen, ze te blijven doorgeven en ervan te blijven leren. Om te blijven voorkomen dat de geschiedenis zich herhaalt.

Dat de mens een ander mens liefheeft; dat is misschien wel de moeilijkste taak die ons is toevertrouwd.

Oorlog ontstaat op het moment dat wij elkaar als mens niet langer liefhebben. Als we elkaar niet langer als mens zien. Een mensenleven niet op waarde weten te schatten. Oorlog voorkomen we door dat juist wél te doen.

Laten we daarom die moeilijke taak die ons is toevertrouwd serieus nemen, dag in, dag uit, ieder op onze eigen manier. Laten we niet wegkijken, maar gelijkwaardigheid, respect en medemenselijkheid een stem geven.

Laat je inspireren door dorpsgenoten als de familie Hey, die een wildvreemde – die ander – liefhadden. Hem hielpen omdat dat het goede was en daarmee een verschil maakten in een mensenleven.

Gebruik uw stem, jouw stem, en luister ook vooral naar de stem van een ander. Zo werken we samen en dragen we bij aan een Hillegom en een wereld waarin we allen vrij, veilig en in vrede samenleven.

Dat zijn we verplicht aan diegenen die ons de mogelijkheid hebben gegeven om van de privileges van vrijheid, vrede en veiligheid te genieten.

Opdat wij nooit vergeten. ”